دانشگاه لرستان پژوهش‌های ژنتیک گیاهی 2383-1367 13 1 2026 06 22 Genetic Diversity Assessment of Some Salvia Species in the Central Zagros Region Using iPBS Molecular Markers بررسی‌ تنوع‌ ژنتیکی‌ برخی‌ از گونه‌های‌ جنس Salvia منطقه زاگرس مرکزی با استفاده‌ از نشانگر مولکولی‌ iPBS 83 100 740960 10.22034/pgr.2026.2087225.1034 FA مصطفی حاج هادی گروه اصلاح‌نباتات و بیوتکنولوژی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0009-0007-4142-0764 محمد ربیعی گروه اصلاح‌نباتات و بیوتکنولوژی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0000-0002-9541-3646 مجید قربانی نهوجی پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی، کرج، ایران 0000-0002-9175-3942 بهروز شیران گروه اصلاح‌نباتات و بیوتکنولوژی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران 0000-0001-9997-4718 Journal Article 2026 04 19 The genus Salvia is one of the most important genera of medicinal plants in the Lamiaceae family due to its bioactive compounds and pharmaceutical values, requiring the identification and conservation of its genetic resources. Retrotransposon-based molecular markers, particularly inter Primer Binding Site (iPBS) markers, are considered efficient approaches for assessing genetic diversity because of their high ability to detect genetic polymorphism. In this study, the genetic diversity and population structure of 50 ecotypes belonging to seven Salvia species collected from the Central Zagros region of Iran were evaluated using 10 iPBS primers. The results demonstrated the high efficiency of iPBS markers in detecting genetic variation among the studied species. The average percentage of polymorphic bands and polymorphism information content (PIC) were 98.33% and 0.36, respectively. Cluster analysis based on the Dice similarity coefficient and Neighbor-Joining method separated the studied genotypes into distinct genetic groups. The Mantel test showed a significant correlation between the genetic similarity matrix and clustering pattern (r = 0.68, p = 0.002), confirming the reliability of the obtained grouping. Population genetic analysis revealed that S. macrosiphon and S. spinosa populations possessed the highest levels of genetic diversity, indicating their potential as valuable germplasm resources for breeding programs. In contrast, S. reuterana showed the lowest genetic diversity indices and greater genetic distance from other populations, suggesting that it represents a genetically distinct group requiring special attention in conservation and germplasm management. Furthermore, S. multicaulis and S. limbata exhibited considerable genetic differentiation due to their independent positions in the dendrogram and higher genetic distances, highlighting their importance for maintaining genetic diversity within the genus Salvia. جنس Salvia از مهم‌ترین جنسهای گیاهان دارویی تیره نعناعیان است که به‌دلیل دارا بودن ترکیبات زیست‌فعال و ارزش دارویی، نیازمند شناسایی و حفاظت ذخایر ژنتیکی می‌باشد. استفاده از نشانگرهای مولکولی مبتنی بر رتروترانسپوزون‌ها، به‌ویژه نشانگر iPBS، به‌دلیل توانایی بالا در آشکارسازی چندشکلی ژنتیکی، رویکردی کارآمد برای ارزیابی تنوع ژنتیکی گیاهان دارویی محسوب می‌شود. در این پژوهش تنوع ژنتیکی و ساختار جمعیتی ۵۰ اکوتیپ از هفت گونه جنس Salvia، منطقه زاگرس مرکزی ایران با استفاده از ۱۰ آغازگر iPBS بررسی شد. نتایج نشان داد که نشانگرهای iPBS توانایی بالایی در آشکارسازی تنوع ژنتیکی گونه‌های مورد مطالعه داشتند؛ به‌طوری‌که میانگین درصد نوارهای چندشکل 33/98 درصد و میانگین شاخص اطلاعات چندشکلی (PIC) برابر 36/0 به دست آمد. تحلیل خوشه‌ای بر اساس ضریب تشابه دایس و روش Neighbor-Joining، ۵۰ ژنوتیپ مورد مطالعه را در گروه‌های ژنتیکی متمایز تفکیک کرد و آزمون مانتل نیز با مقادیر 68/0r = و مقدار احتمال بسیار معنی‌دار (002/۰p =) همبستگی بین ماتریس تشابه ژنتیکی و الگوی خوشه‌بندی را نشان داد. نتایج تحلیل تنوع جمعیتی نشان داد که جمعیت‌های S. macrosiphon و S. spinosa دارای بالاترین سطح تنوع ژنتیکی در بین جمعیت‌های مورد مطالعه بودند. وجود این سطح بالای تنوع ژنتیکی، این جمعیت‌ها را به‌عنوان منابع ژرم‌پلاسم ارزشمند برای برنامه‌های بهنژادی معرفی می‌کند. در مقابل جمعیت‌های S. reuterana با کمترین میزان تنوع شاخص‌های ژنتیکی نسبت به سایر جمعیت‌ها، یک ذخیره ژنتیکی متمایز محسوب می‌شود که نیازمند توجه ویژه در برنامه‌های حفاظت و نگهداری ژرم‌پلاسم است. همچنین، گونههای S. multicaulis و S. limbata به‌دلیل قرارگیری در شاخه‌های مستقل دندروگرام و تمایز ژنتیکی بالا، می‌توانند نماینده گروه‌های ژنتیکی منحصر‌به‌فردی باشند که حفاظت آن‌ها برای حفظ تنوع ژنتیکی جنس Salvia اهمیت دارد.