دانشگاه لرستان پژوهش‌های ژنتیک گیاهی 2383-1367 13 1 2026 06 22 Evaluation of Genetic Diversity of Some Cannabis Sativa Ecotypes by SCoT and ISSR Markers ارزیابی تنوع ژنتیکی برخی اکوتیپ‌های شاهدانه با نشانگرهای SCoT و ISSR 63 82 741049 10.22034/pgr.2026.2084647.1032 FA محمد ضابط گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران 0000-0003-2605-996X مژگان خضری گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران 0009-0000-0398-5085 محمد قادر قادری گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران 0009-0008-2072-9305 رضا مشتاقی گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران 0009-0004-4753-850X Journal Article 2026 02 05 Cannabis (Cannabis sativa L.) is a sustainable industrial crop that can be cultivated for fiber and seed production across diverse geographical and climatic conditions. In this study, 11 cannabis ecotypes were evaluated using 10 SCoT primers and 10 ISSR primers to estimate the amount of genetic diversity, genetic relatedness and divergence among ecotypes, and some genetic parameters. The ISSR and SCoT markers generated 63 and 77 scorable bands, respectively, with polymorphism rates exceeding 87% for both marker systems. The mean values of the number of polymorphic bands, percentage of polymorphism, polymorphic information content (PIC), effective multiplex ratio (EMR), marker index (MI), and resolving power (RP) were 7.78, 92.02%, 0.35, 7.13, 2.74, and 0.70, respectively, for SCoT markers, and 7.86, 87.50%, 0.32, 7.00, 2.85, and 0.70, respectively, for ISSR markers. Overall, both marker systems demonstrated similar and favorable efficiency in investigating the genetic diversity of cannabis ecotypes. For both marker systems, significant differences in banding patterns and the high percentage of polymorphism indicated the high discriminatory power of the primers used and the considerable genetic diversity among the cannabis ecotypes. For both marker systems, analysis of molecular variance indicated that 100% of the total molecular variance was attributable to variation within populations. This pattern may reflect the selection of ecotypes from specific provinces prior to their assignment to populations. Cluster analysis grouped the ecotypes into three major clusters and revealed no clear correspondence between genetic and geographical distances. Based on the observed genetic divergence, crosses between the Qazvin and Afghanistan ecotypes were predicted to have the greatest potential for heterosis. Principal coordinate analysis largely confirmed the results of the cluster analysis, and the distribution of ecotypes across different regions of the biplot further supported the presence of substantial genetic diversity among the cannabis ecotypes. Overall, the cannabis ecotypes investigated in this study exhibited greater genetic diversity than their foreign counterparts. شاهدانه (Cannabis sativa L.) یکی از گیاهان است که به‌طور سنتی برای الیاف و یا دانه‌ها در طیف وسیعی از مناطق جغرافیایی و آب و هوایی کشت می‌شود. در این پژوهش 11 اکوتیپ شاهدانه با استفاده از ۱۰ آغازگر SCoT و 10 آغازگر ISSR، به‌منظور برآورد مقدار تنوع ژنتیکی، دوری و نزدیکی اکوتیپ‌ها و برخی پارامترهای ژنتیکی مورد ارزیابی قرار گرفتند. در مجموع، آغازگرهای ISSR، 63 و آغازگرهای SCoT، ۷۷ باند تکثیر کردند. درصد چندشکلی در هر دو نشانگر بیش از 87 درصد بود. میانگین تعداد باندهای چندشکل، درصد چندشکلی، شاخص محتوی چندشکلی، نسبت چندشکلی، شاخص نشانگر و قدرت تفکیک برای نشانگر SCoT، به ترتیب 78/7، 02/92، 35/0، 13/7، 74/2، 70/0 و برای نشانگر ISSR، به ترتیب 86/7، 5/87، 32/0، 00/7، 85/2، 70/0 به‌دست آمد. به‌طور کلی، هر دو نشانگر کارایی مطلوب و مشابهی را در بررسی تنوع ژنتیکی اکوتیپ‌های شاهدانه از خود نشان دادند. در هر دو نوع نشانگر، تفاوت‌های قابل‌توجه در الگوهای باندی و مقادیر بالای درصد چندشکلی نشان‌دهنده توان بالای آغازگرهای به کاررفته و تنوع ژنتیکی بالای اکوتیپ‌های شاهدانه بود. در هر دو نشانگر، 100 درصد واریانس، به تفاوت‌های درون‌گروهی اختصاص داشت که علت آن می‌تواند انتخاب اکوتیپ‌های مربوط به یک استان خاص در یک جمعیت قبل از گروه‌بندی باشد. تجزیه خوشه‌ای، اکوتیپ‌های شاهدانه را در سه گروه دسته‌بندی نمود و ارزیابی خوشه‌ها نشان داد که فواصل ژنتیکی از فواصل جغرافیایی تبعیت ننموده و از تلاقی اکوتیپ‌های قزوین - افغانستان بیشترین هتروزیس مورد انتظار است. تجزیه به مختصات اصلی تا حدّ زیادی بر نتایج تجزیه خوشه‌ای صحّه گذاشت و پراکندگی اکوتیپ‌ها در نواحی مختلف بای‌پلات بار دیگر وجود تنوع ژنتیکی در شاهدانه را تأیید نمود. در مجموع، اکوتیپ‌های مختلف شاهدانه مورد مطالعه تنوع ژنتیکی غنی‌تری را نسبت به همتایان خارجی خود نشان دادند.